Искитмәле Исмәгыйль (ахыры)

АХЫРЫ.

Мин уйга калдым: нинди төрмәләр, нинди коткарулар? Елгадагы кечкенә кораб эченнән бик тә зур кораб тишеп чыкты: монда ихластан да ниндидер тетрәткеч тарих яшеренгән иде...

Исмәгыйль абзый соңлап өйләнгән. Монысын беләм. Шулчак минем күз алдына аның өлкән улы – ике яшьлек Сабирҗан килде. Теле бик мәрәкә итеп ачылган иде.

– Әтиең нишли? – дип сорадым мин аңардан бер тапкыр авылга кайткач, урамда очратып.

– Титак тукый. (Китап укый, димәк.)

– Әниең нишли?

– Амын саба. (Камыр баса, димәк.)

– Песиегез нишли?

– Пыртлый. (Йоклый, димәк.)

Кемдер кибет тупсасына килде. Таптанды да мыгырданып китеп тә барды. Кермәве яхшы. Кем белә, кем ул? Шул уңайдан кибет эчендә урнашкан тынлыкны тагын да Мәфтуха җиңги бозды.

– Син мине кыздырма, Хафизә. Әтеү сүләтәсең. Сезнең гыйшкыгыз минем күз алдымда кабынып сүнде бит!

– Мәхәббәт! Кая, нинди гыйшык? – дип читкә борылып төкергәндәй итте Хафизәттәй. – Сөеште, ди тагын...

– Сөештегез шул. Ничек кенә әле! Бүгенгедәй эт белән песи кебек булмадыгыз...

– Мин аңа эт тә, песи дә түгел, таныш авылдашы гына, шулай бит, Матур Апа? – диде Исмәгыйль абзый, үзе дә бераз үчекләнә төшеп.

– Ир-атка каты нәфрәт ялгыз хатын-кызның салкын түшәгендә туа. Синең бит, Исмәгыйль туганым, сызгырганда әйтәсе сүзең сандугач булып сайрала һәм кайрала. Ә син, Хафизә сеңлем, үпкәләмә, шул сандугач сайрауларына итәгең белән кереп йөздең!..

– Йөзде, ди!

– Баттың!..

– Батты, ди!

– Баттың. Чыга да алмадың.

– Чыга алмады, ди.

– Бу тарихны Андрей Малаховка язып җибәрик мәллә? – дип, җиңелчә көлеп куйды Мәфтүхә җиңги. – «Пущай говорят!» Сөйләсеннәр!.. Нигә син гөнаһны кеше алдында кылып, кешедән читтә тәүбә итәсең?

– Сөйләсеннәр! Итмим мин тәүбә! Ник итим, ди? Берәр гөнаһым булса тагын?! Авылда элеккеге сепаратор гайбәте урынына телевизор гайбәте генә калды инде хәзер... – диде Хафизәттәй. – Мәхәббәт! Бу сүзне телгә алганда... телегезгә телчә чыккыры!..

– Алабыз. Син аны, кузгалып кына килгән сөюегезне, яшерен-батырын түгел, буравай Иваннары белән себерелеп, үзең салып таптадың!

– Күрдеңме? Мине итәгең белән каплап тордыңмы? Хәзер мин сине... Хәзер мин сине!.. – Һәм Хафизә Пүләнә кулындагы соскыны тартып алып, Мәфтухаттәйгә таба томырылды.

– Туктагыз! Сез нәрсә, тилерештегез мәллә? – дип, Исмәгыйль абзый аларның арасына керде.

Куркуыннан агарынган Пүләнә соскысы артыннан сикереп чыкканын сизми дә калды:

– Ярамай! Соскам перәү кенә!..

Без бу минутта чынлап та Андрей Малаховның «Беренче канал»дан талаш-гайбәтләргә корылган атаклы тапшыруының инде чокырдагы татар авылына килеп кергән сериясен карый идек. Биредә ярамаган яраган, яраган исә ярамаган белән тигезләшкән исәптә патшалык итә иде. Егерме беренче гасыр башында газлы, телефонлы булып, туган телендә радиосыз, телевидениесез, мәктәпсез, хәтта клубсыз калган авыл кешеләренең борынгы бергәлек, кешелек-күршелек, аш-су мәҗлесләрен юксынудан туган сагышын шушы тел чарлау белән булса да алыштырырга тырышуы иде. Бу бик тә кызганыч күренеш, авылда сакланып кала алган әхлак, бу соңгы елларда бушап, әдәп-әдәбияттан ычкынган, буыннар бәйләнешен, йола-юллама, гореф-гадәтләрне оныткан, намазыннан ваз кичеп, кире мәҗүсилеккә кайткан татар-мөселманның сиздермичә генә иске совет тормышын сагынып чеңләве иде!.. Үзенә генә бикләнеп яшәгән, хәтта урманга җиләккә дә йөрүдән, мал асрап, печән чабудан да туктаган, кечкенә вакыйгаларны да зурайтып, тарих ясаган, шуның белән картаюга, юкка чыгуга барган авылның утырып еларлык бер дәһшәте иде. Без чынлап та, үзебез бер җыен булып оешкан һәм һәр очраклы кеше катнаша алган бу җыеннан нибары дүрт авылдаш – инде картаеп барган ике хатын, алардан яшьрәк Исмәгыйль, Исмәгыйльдән яшьрәк булган мин, бишенчебез – миннән яшьрәк булган сатучы Пүләнә – вакыйгадан вакыйгага сикерә, мизгеленә карап, гаепләүче прокурор, мизгеленә карап, хөкемдар, мизгеленә карап, шаһит, мизгеленә карап, яклаучы-адвокатка әйләнеп, бер-беребезне гаепли, һөҗүм итә, яклана, аклана, аннан рольләрне алмашып, тагын гаепли, янә дә һөҗүм итә, чигенә һәм аннан кемнең гаепләүче, кемнең гаепләнүче икәнлеген дә онытып, буталып кала идек. Шунысы кызык: безнең арада гаепләнүче булып та, без аны нишләптер гаепләмибез, күрмибез, ә бәлки, гаеп эчендә үзебез дә эреп, гүя юктан фаразлап кына, кыскасы, Горбачев әйтмешли, «процессны башлап», аңа башыбыз-тоягыбыз белән кереп баткан идек.

– Сүлә инде, Кафисәттәй! – дип өзгәләнде үз урынына кереп өлгергән Пүләнә. – Пескә, яшьләргә кысык тарих пит!..

– Сиңа кызыктыр ла ул, безгә кысык бит... Әмма аны ачыклар урын авыл лафкасы түгел...– Хафизәттәй тирә-ягын сөзеп, күзеннән үткәрде, ул үзенә теләктәшлек көтеп, берничә секунд торды, әмма аны тапмагач, җим эзләгән үрдәк баласы кебек, җай гына капшангандай итеп, Исмәгыйль абзый каршына барды һәм ярды да салды:

– Шул заманнардан кансыраган яраларны актарасыз... Азагы хәерле булсын. Яшьлек дәрте гөнаһ булалмый! – Ул Исмәгыйль каршында боҗра ясап, янә дә борылыштагы чанадай чалулап үз урынына килде дә һөҗүмгә күчте. – Яшьлек маҗарасы өчен картлыкта түләнергә тиеш түгел!.. Йә, әйт әле үскәнем, минме сиңа тугры булмадым? Син бурлыкта тотылып утыртылгач, кем азык-төлек күтәреп, Бәләбәй өтермәненең юлларына тузан төшермәде? Мин түгелме?!

Исмәгыйль абзыйның йөзе җил кунган су өсте кебек җыерылды, чырае буйлап чаткылы яшеннәр шуышты, шадралары исә тагын да куерып тирәнәйде. Баскыч өстендәге ике тәкә шикелле мөгезләрне чәкәштереп, бу көтелмәгән сөйләшүне дәвам итәргәме-юкмы икәнлеген шулай газапланып хәл итә иде ул хәзер. Ниһаять, ахры, бер фикергә килеп, Хафизәттәй түгел, Пуләнә каршына барды.

– Синең хакыңа гына чишеләм, сеңлем... Чибәрлегеңне сакла!.. Масайма!.. – диде, сүзләрен санап кына чыгарып. – Кайберәүләр кебек, хаталана күрмә...

Аннан кинәт кенә Хафизәттәйгә борылды:

– Дөрес. Булды ул хәл. Әмма син шунысын... шунысын онытма, Матур Апа... Мине төрмәдән шулай сызгырырга өйрәтеп чыгаручы да син үзең түгелме? Синең хыянәтеңнән соң... Минем шундый бар кешелеккә ишетелерлек итеп чеңлисем, «Кара урман»нарны җырлыйсым, шундый итеп моңланасым килде... Әмма төрмәдә җыр тыелган булгач, мин гражданин нәчәнниктән, яхшы урман кисүче... балтачы булганым өчен сызгырырга рөхсәт алдым. Орден урынына!.. Көн саен ярты сәгать сызгырттылар. Ырадиу итеп!.. Мин сызгырганда уянып, урманнар да моңлана иде!.. – Ул тамагына торган ыргаклы төерне йотып җибәрә алмыйча газапланып, Хафизәттәй каршына килде, күзләренә укталып, аңа иң төп соравын бирде.           

– Үзеңнең бүләгеңне кайтарып биримме? Сызгырып күрсәтимме? Телисеңме?!

– Сыскыр, Исмәкил апсый!.. – дип җанланып куйды Пүләнә. – Сыскыр да куй!..

– Кирәкми! – күчәрдән ычкынган чәкүшкә кебек, Хафизәттәй уртага сикереп чыкканын сизми дә калды. – Мин аны ишетеп болай да туйган!.. Һәр иртә, һәр кичтә!.. Газап!..

Минем алдымда кечкенә бер авылның бик зур тарихы – без белмәгән фаҗига күренешләре ачыла бара иде.

Әмма Исмәгыйль абзый шаярмаган икән. Ул кузгалган иде.

– Мин – ир, син –хатын-кыз, Матур Апа. Һәр җан иясе... үз җенесенә... намусына тугры калып... үз бурычын үтәргә... – Ул бердәнбер сүзне эзләп беразга туктап торды. – ... дастуин булырга тиеш!.. Без, тоткыннар колоннасы, Дәүләкән яланнарында авыр бомбардировщиклар өчен аэродром төзегәндә... Караиделдә йөзьяшәр урманнарны екканда... синең авылыбызга килгән буравай җегетләре белән типтерә башлаганыңны ишеткәч, мин шундаен да... шундаен да бәгырем белән өшедем, сызгырганнан соң да җылына алмагач, агач кәүсәләрен кочам һәм алар мине, биш кила он өчен биш елга утырып, вакытында өйләнә алмый калган җегетне, анам кочагыдай җылыталар иде!.. Әйе, кәүсәләр туң түгел, күңелләр генә туң!... Кәүсәләрдә җирдән күтәрелгән сут ялкыны яна, ышанасызмы?.. Син бит боларны беләсең, Мәфтуха җиңги!..

– Белмиме соң! – Мәфтуха үксеп куйгандай итте. – Ничек белмим, ди!.. Берегезне мактап, икенчегезне хурлыйсым, яманлыйсым килми, әмма әйтмичә дә калалмыйм. Сезнең табышуыгыз без – трахтырис кызлар алдында булды бит. Әле селәгәе кипмәгән, биш яшькә кече яшүсмер егетне үзеңә караттың да аннан буравай бүреләренә ерткаларга ыргыттың бит, Хафизә! Шулай түгел диген? Ир-егетләребез фронтта кырылгач, шушы ундүрт яшьлек Исмәгыйль безнең эзвинода бердәнбер трахтырис үсмер иде. Без – сугыш аркасында җегетләрсез калган, күкрәкләрендә җенес җене котырткан дүрт кыз, дүрт ана бурзай!.. Һәм син – балалыгыңнан чыкмаган бердәнбер ир заты!.. Безнең арада өлкәнрәк булсак та, сине үзебезгә карату, соңгы чиктә, шушы иреннәреннән бал тамып торган бердәнбер җегетебездән үзебезне яраттыру өчен яшерен ярыш бара иде. Син моны сизенеп тә карамый идең, Исмәгыйль туганым!.. Җегет өчен ярышта син җиңдең, Хафизә, әмма син аны тиз расхутка чыгардың... Без, кызлар, мәхәббәт мендәренә ятар урында, беребез эрүльдә, беребез сабан артыннан плугар булып ышырыла, беребез төннәрдә алдан Исмәгыйльнең кан сауган күзе сыман кызарып, крәчин фонаре белән алдан төшеп, сөреләчәк җирне яктыртып килә... Их, ул көннәр!..

– Минем күзгә кагылма, түтки, – диде Исмәгыйль кырыс кына. – Үз буразнаңнан чыкма, яме. Без, авыл җегетләре, яшьләребезне буравай шакалларыннан талаттырмас өчен ут йота идек. Без көчле, әмма... тыйнак, әдәпле идек шул!. Кызларыбызны бозган килмешәкләрне каезлар өчен без көннәр буе күзләрдә яшен яшьнәтеп, эрзин ышланкылардан шомпол шомартабыз, әмма кич җитсә, төннәрен, аларны билгә асып чыгарга, тегеләргә каршы күтәрергә кыенсынабыз... Сукмас зур күтәрер, дигәннәре хак икән. Их, бу татарның куркаклыкка тиң тыйнак сабырлыгы!..

– Әйт әле, Хафизә ахирәтем, Исмәгыйльне салам күбәсенә төртеп егып, аны котырган дәртең белән оят җирләрен капшаганың, кочаклап үпкәнең, «Их, Исмәгыйль үскәнем, нигә бераз зуррак булмадың, без синең белән өзелеп яратышкан, өйләнешкән булыр идек, әйдә, хет башыңдагы бетләреңне карап юаныйм!» дип инәлгәннәрең хәтереңдәме? Шулай бер тапкыр аның башын караганда, син: «Һи-и-и, үскәнем, мондагы җанварның очы-кырые юк, әйдә, башыңны крәчингә тыгып кырдырыйк», дигәнеңне онытмадыңмы? Исмәгыйль үзе алдыбызда басып тора, ялганларга бирмәс. Син трахтырга дигән крәчин белән бидрәне тутырдың... «Шушы крәчинне минем мәхәббәтем хакыма эчәргә әзерсеңме?» «Әзер!» – ди Исмәгыйль. «Башыңны да тыгарга әзерсеңме? «Әзер!» – ди Исмәгыйль.

– Дүррәк! – дип кыстырып куйды Исмәгыйль абзый. – Мин дә инде!..

– «Бәй, алай булгач, башыңны тык, бетләреңне кыздырыйк!» – ди бу. Кызлар каршыңда каушап калмаска, үсәргә, тизрәк ир корына кереп, егетлек күрсәтергә тырышкан Исмәгыйлебез, аны-моны уйлап тормыйча, имән бармакларын колак тишекләренә тыга да башы-күзе белән крәчингә чума... Без тартып чыгармасак, ул, бәлки, бүгенгә кадәр чыкмаган булыр иде. Көлсәң, көл, еласаң, ела!.. Хакмы, Исмәгыйль?

Пүләнәгә һәм миңа ияреп, Исмәгыйль абзый да елмайды.

– Ул чакта баштан бет карау сәвит дәүләтенең бишьеллык планнарында иде бит... – диде Исмәгыйль тыныч кына. – Шунысы хак: мин крәчин бидрәсеннән чыкканда, күзсез идем инде... Крәчин утында янган башым белән Аккош күленә дә сикердем сикерүен, әмма ул да коткармады...

– Ялганлама, үскәнем, –– дип каршы төште Хафизәттәй. – Син күзеңне өтермәндә калдырып кайттың!..

– Юк, Исмәгыйль өтермәннән кайтканда күзле иде!.. Ул буравайга урнашкач, синең чит ирләр белән шухыр-мухырларыңнан туктый алмаганыңа үзе күреп ышангач, синнән ваз кичте һәм син... һәм син, явызбикә, аның Гөлзәйнәбеннән көнләшеп...

– Юк, бу чеп-чи ялган!.. – Хафизәттәй Мәфтуха җиңгигә әйтеп бетерергә бирмәде. – Йоласы шундый: тора-тора күл сазга, ир тазга әйләнә!..

– Бер дә әйләнми, әгәр үзең әйләндермәсәң! – диде аңа, кискен каршы төшеп Мәфтухаттәй. – Синең ул чакта авылга килгән рабучий класстан тишегең тегермән ташы кебек кызган иде шул, ахирәткәем. Һәм син Исмәгыйльнең башын әйләндереп, сыртына салдың да куйдың...

– Минем яманатны сатып, шулай дискридит итәсегез киләме? Бирермен мин сезгә дискридит!.. Сезне хөкемгә бирәм, билләһи!..

Һәм Хафизәттәй чыгарга дип ишеккә юнәлде.

– Ә мин сине чыгармыйм! – Мәфтухаттәй ишек катына барып, аркылы агач булып аркаланды. – Мин бу сөйләшүне илле ел көткән идем!.. Язучыга шаһит булырга насыйп иткән икән!..

– Тавыш күтәрмәкес! – Пүләнә инде икенче кат урыныннан кубарылып чыкты. – Перүк!..

Миңа бу манзара куркыныч булып китте. Туктатырга кулымнан килмәгәнгә, бу нәрсә белән бетәр икән дип борчыла да башладым. Әмма кәртләр ачылган, очколарны саныйсы гына калган иде.

– Мин авылга да кайтмаган, буравайга эшкә дә урнашмаган булыр идем... Әгәр дә... – Исмәгыйль сүзен нидән башларга икән дип туктап калды. Аннан исән күзен бер ноктагы төбәп, акрын гына сөйли башлады. – Әйе, яшьлек гакылсызлыгым белән мин аны үземнән өлкән булса да, чынлап та яраткан кебек идем. Ә ул – матур, шундый матур иде! Каян туа андый матур хатыннар? Начар хатыннар шулардан яратыламы? Булмас!.. Иркәләгән чакларында... ул аеруча чәчкә ата, нурлана иде. Мин бит аны шуннан соң Матур Апам дип йөртә башладым...

– Хак! – дип раслады бу сүзләрне Мәфтуха җиңги. – Безнең шул сүзне ишеткән саен эчебез көя иде!..

– Гыйшыкның күзе сукыр, колагы чукрак аның. Мин дә үземнән өлкәнрәк дип тормадым, Матур Апага өйрәнеп киттем. Башкага өйрәнү, кешесенә карап, яратудан көчлерәк икән. Ярату дигәне соңлап килә. Келтемпие килеп җитсә. Җитмәсә, бөтенләй дә килми куя... – Исмәгыйль абзый да гүя теле чишелеп, боларны яшьләр өчен сөйли иде. – Безнең араны мәхәббәт дип булмагандыр да. Әмма яралгысы бар иде... тик шул келтемпие җитмәгәч, туктап, чигенде, күрәсең... Башка сәбәпләре дә булгандыр. Төп сәбәбе: сугыштан соңгы ачлыктыр аның!.. – Ул авыр, озын итеп тын алды. – «Әгәр мине яраткан ир-җегет булсаң, анавы Бүре Садретдин келәтен басып, андагы түшкә-түшкә итне безгә алып чыгар идең, ичмасам!» – дидең син көннәрдән бер көнне. – Колхоз өчен кыл да кыймылдатмыйча, палнамучларны эчереп, хатын-кыз белән өегештереп ята!»

– Ялганлама! Алай дигәнем булмады!

– Ничек кенә дидең әле. Әүвәлдә мин моңа әллә ни игътибар бирмәдем. Бу коткы минем күңелгә бер кара корт булып оялаган иде. Төнгә каршы эсминәдән кайтсам, өемдә минем газизә әнкәм, өч кыз туганым, ашарга сорап, ач карыннарын тырнап, елап утыралар!.. Теге үзәгемдәге син салган корт бу минутта кара ыргакка әйләнеп, эчкәйләремне актарып чыгарды. Нишләп берәүләр, калхузга төкереп, балда-майда йөзә, калхуз дип изелгән икенчеләр ач карыннарын тырнап җылый?! Мин нәфрәттән урын табалмый котырдым. Эчемдә кайнаган ләгънәтемнән мин шул төндә кулыма дилбегә алып, Садретдин келәтенә төшеп асылынырга һәм аның башын өтермәнгә тыкмакчы булдым. «Минем үлемемдә колхоз коллыгы, Садретдин шикелле колхоз буржуйлары гаепле» дип язу язып, кесәмә салдым һәм... к-келәтнең салам түбәсен чокып к-кереп... кулымдагы элмәккә башымны тыгып аска сикердем... – Исмәгыйль абзый ары таба сөйли алмас дәрәҗәдә тотлыкты. – Ч-черек а-аркан күтәрә алмыйча өзелеп, муенымдагы элмәгем-нием белән он лары эченә төшеп чумдым... Көлсәң – көл, еласаң – ела, мине, ач-ялангачны, үлемнән монда да ипекәй – он коткарды!.. Асылына алмаган гарьлегемнән... шул онны урлап котылырга тиеш булганмын икән мин! Һәм мин, капчыксыз-нисез, караңгыда, киндер күлмәгемне салып, җиңнәренә кадәр төеп-төеп... төеп-төеп он тутырдым!.. Чыкканда, эте сизенеп, дау күтәрде. Мине, тегермән тартмыйча да онга баткан каракны, шундук эләктереп алдылар. Күлмәгем белән биш килога тарткан он өчен миңа биш ел чәпәделәр. «Җырчы Исмәгыйль»дән «бур Исмәгыйльгә» әйләндем дә куйдым. Биш елымны от збанка до збанка утырып бетерәм дигәндә, миннән, яхшы эшләгәнем өчен түгел... яхшы сызгырганым өчен үрнәк тоткын ясап, ярты елга иртәрәк чыгардылар. Әмма аның иң кызыгы икенчедә... Иң кызыгы менә кайда. Көтмәгәндә иреккә тиенгәч, мин аның белән нишләргә дә белмичә, авылга кайтырга теләмәдем. Чөнки анда мине синең... буравай идәнендә убший сөяркәгә әйләнеп, минем алдымда кылган хыянәтеңне күтәрү хурлыгы көтә иде...

– Сөйләмә, үскәнем! Ышанмагыз! Дөрес түгел!.. – дип чәбәләнде ишек катыннан тышка чыгарга теләгән Хафизә. Әмма аны Мәфтуха җиңги тышка үткәрми иде. – Мине бикләп алып, хөкем ясыйсыз! Ни хакыгыз бар?!

– Нишләргә? Барыр урыным юк... – дип дәвам итте тыныч кына Исмәгыйль абзый. – Авылга кайткан хәлдә... синең яныңдагы ирекле тормыш... минем өчен иң әшәке төрмәләрдән дә әшәкерәк төрмә иде, билләһи!.. Чөнки мин сиңа, биш яшькә зуррак булсаң да, өйрәнгән, тәҗрибәсезлегем аркасында... никахсыз зина белән бәйләнгән идем. Мин аны ярату дип кабул иткән булганмын, беләсезме?.. Һәм мин, ышансагыз ышаныгыз, ышанмасагыз, ышанмагыз, кәтильщикләр белән килешеп, ике ай чамасы төрмә кәтильниендә качып яшәдем. Кәтильщикләргә бу бик файдалы иде. Алар төннәрен гыр да гыр йоклый, мин алар өчен пар куам. Алар мине апкилеп ашата, әлбәттә. Мине монда да эләктереп алдылар һәм милиция белән авыл сәвитенә кайтарып тапшырдылар. Менә мин ничек килеп таптым сезләрне! Ә сезләр ул чакта буравай халкы белән... Матур Апам!.. Сезгә бит, хатын-кызга, авылга да токмач урынына шома талун-макарун, крәстиян урынына рабучи подавай!.. Мин дә буровойга рабучи булып киттем. Синең мине җибәрәсең килмәде. Яңадан кол итәргә иттең. Беренче көннәремдә сине күрмәс... күземә күрсәтмәс... абайламас... онытыр өчен кесәмнән самагун шешәсе төшмәде. Аллага шөкер, соңрак эчкемнән дә котылдым. Күрше Гайнәдән Гөлзәйнәбемне төшергәч, үзеңнең бер чираттагы исерек хухелеңнән күзләремә агу сиптерттең!.. Мин бит кайчандыр синең хакыңа шул хлорны да эчәргә әзер идем, ә син аны күзләремә генә сиптертеп котылдың. Нигә кирәк булды сиңа мондый миһербансызлык? Фараларымның берсе яна, икенчесе сүнгән!.. Кире кайтар!..

– Себерке! – дип куйды Мәфтуха җиңги. – Аяклы прәблимә! Үзеңнекен чит итсәң, үзәгең дә читләргә калып җәзаланасың шул ул. Авылны эчкечегә сабыштырган бур-равайлар өчен җавап бирмичә булмый, сеңлем...

– Болай килеп чыгачагын белсәм... – дип уфылдады Исмәгыйль. – Ике аягымның берсен атламаган булыр идем...

– Дөрес әйтмисең, энем! Атларга кирәк иде! – дип аваз салды әле һаман Хафизәгә юл бирмәгән Мәфтуха җиңги. – Бу – яшьләргә сабак бит!.. Үтеп барышлый гына булса да!.. Онытмагыз, Аллаһы Тәгалә алдында җавап тотасыбыз бар. Моннан зиратка ерак түгел. Без бүген... бу кибеттә... шул зиратка үтеп барышлый гына очраштык. Барыбер аңлашасыгыз бар иде. Илле ел үтсә дә!.. Әйтергә генә җиңел...

– Кәнишне, Исмәкил апсый. Пескә кызык полар!.. – диде сары йөзе алсулана төшкән Пуләнә. – Шылай вит, Хафиза апа?.. Пер килеп аннашырга кирәк вит...

Әмма Исмәгыйль абзый әле һаман да суынып өлгермәгән иде.

– Кем уйлаган? – дип дәвам итте ул сүзен. – Синең хыянәтеңне ишетеп, бәгъре туңган мин, Павловка урманнарында агач кәүсәләрен кочаклап җылынган зэк, илле ел буе синең белән бер авылда бер-беребезнең бәгырен суытып, күрше яшәрбез дип кем уйлаган?! Әмма мин җылынып, җылыда яшәдем! Тик синең җылың белән түгел. Урманнарда агачларым, тормышымда Гөлзәйнәбем, балаларым – җимешләрем җылысы белән. Ә синең җимешләрең кая, ялгыз күке?!.

Шулчак Хафизәгә нидер булды. Ул күкрәгеннән «Аһ!» дигән аваз чыгарып алга, Исмәгыйльгә атылды һәм бар көченә Исмәгыйльнең яңагына сугып җибәрде.

– Мылтыктан калган куян! Хәзер икенче күзеңне агызам!..

Мылтыктан калып акайган куян! Сүзләрен ничек таба, диген. Хатын-кыз тарафыннан мондый гамәлне көтмәгәнгә, мин дә, Пүләнә дә, Мәфтуха җиңги дә Исмәгыйль белән Хафизә арасына кереп өлгерә алмадык. Хафизә шундый көчле итеп сукты ки, Исмәгыйль абзый чирле күзе урынындамы, аннан шарылдап кан китә күрмәсен, исән күзе исән микән дигән куркудан ике кулы белән ике як битен сыпырып төште.

– Ә сез үз җимешләрегез белән бәхетлеме соң? Җимешләрегез черек түгелме? – дип тузынды ишек катында Хафизәттәй. – Уйлап карасаң, мин бит сездән күпкә бәхетлерәк! Ялгыз башым, тыныч колагым!.. Балаларың кем булды, Исмәгыйль үскәнем? Берсенең башы хатыны белән бергә бәлнистән чыкмый. Икенчесенең тырым-тырагайдан кайтып та күренгәне юк. Өченчесе үзеннән өлкән хатынга йортка кереп маташа түгелме? Биш бала үстереп, син бәхетлеме соң, Мәфтуха? Кайда синең газиз чебешләрең? Берсе дә куначаңда кукылдамый. Нигә син берьялгызың?! Мин яшь чагымнан ук кешенең гаиләдә бәхетле була алуына ышанмадым һәм бүген дә ышанмыйм!..

– Рәхмәт, Матур Апа. Мин балаларым өчен Аллаһ каршында үзем җавап бирәм, – диде Исмәгыйль, шешкән яңагын тагын капшап. – Рәхмәт, яме.

Башка бер сүз дә эндәшмәде.

– Исмәгыйльдән гафу үтен!.. – диде Мәфтуха җиңги. – Ярлыкау сора!.. Алдына тезлән, дәҗҗал!..

– Теслән инде, Каписә апа, – дип ялынды Пүләнә, ачыргаланып. – Шундый матур мәкәббәт какына. – Тесләнүнең нәстәсе пар? Мин пулсам, тесләнер идем...

Хафизәттәй, мин белгән, аның хакында төрлесен ишетеп үскән Хафизәттәй, әле балачагымда исеме ир-аттан аерылгысыз яңгыраган ап-ак тәнле хатын, аяк астын карышлап кына санап килеп, сатучыга елышты:

– Яшең баш әле. Телеңә салынып торма. Миңа шул ярты кила бабаевскийны...Бер кила макарун... Бер кила маргарин үлчә дә...

Без Исмәгыйль абзый белән кибеттән чыктык.

III

Икенче көнне, кичләтеп, ул килде. Чирле күзеннән күзелдереген алган, күз чокырының тирәләре ничектер суклыгып, тартылып калган иде.

Абзый, үз шәфәгате белән бал коярга оста кеше, аңа ачы бал тәкъдим итте. Әмма Исмәгыйль абзый эчү түгел, бу юлы ут-күршесе кулыннан да алмады.

Җиләк өлгереп килгән мәл иде. Без җиләк әчкелтеме борыннарга кергән һаваны ерып, урыны белән чәчкә аткан, урыны белән атарга йомарланган бәрәңге ызаннары буйлап, Кәркәле тавының Зөбәер абзыйлар тапкырындагы уйсулыгына таба юнәлдек. Исмәгыйль абзыйның бүген иртәнге якта сызгырганы ишетелмәде. Бу минем өчен бик сәер иде. Моңыннан язмаганмы?! Ул үзгәргән, хәтта тартылып, ябыгып та калган кебек. Исән күзенең гадәттәге куе коңгырты ничектер төссезләнә төшкән. Битендәге шадралары тирәнәйгән, маңгаендагы җыерчыклары да буразна-буразна булып телгәләнгән. Хафизәттәй, Мәфтуха җиңги, бу ачыктан-ачык, кызганусыз, хәтта кансыз сөйләшүнең очраклы шаһиты булган Пүләнә үзләрен ничегрәк хис итәләр икән, дип уйлап куйдым. Бераз гына өлкәнәя, үсә төштеләр, әллә, киресенчә, бераз яшәрделәр дә микән? Минемчә, бу сөйләшү безнең, йөз елның егерме бишәр елдан дүрт буыны вәкилләре өчен ифрат та мәгънәле булды кебек. Менә без мүк үләне кебек тыгызланып үскән су кынасы, кояш нурында көеп, көрән төскә керә башлаган кондырак, бадьян үләннәре келәмендә тирбәлә-тирбәлә, уйсулыкка җиттек һәм аның текә иңсәсендә пешмәгән җиләкләрне чүпләп азапланган чыпчыклар өерен пырылдатып, үзебезгә урын алдык. «Әгәр Хафизәттәй белән яшь чагында никах укытып, балалар үстергән, берсе икенчесенә ничек кенә пар килмәсәләр дә, түзеп яшәп, килешкән булсалар, аларга карап, кайбер кеше «Кара, нинди бәхетле пар!» – дип сокланган булыр иде, дигән фикер килде миңа. – Кичәге бәхәс менә бит ничек итеп мөнәсәбәтләрне ачып салды. Әле алар арасында әллә нинди серле тарихлар бардыр. Сөйләтеп булырмы?»

– Малайлыктан бабайлыкка чыгу бер адым икән, – диде ул, миннән сорау көткән кебек көлемсерәп һәм мут егетләрчә исән күзен кыскалап. – Кичә малай гына идем, бүген бабай булдым, Мирас энекәш!..

Мондый очракларда кесәмдә теркәштереп барыр өчен куен дәфтәрем булса да, аны күрсәтеп, әңгәмәдәшне борчымаска, өркетмәскә, кирәкле детальләрне хәтердә калдырырга ният иттем. Сүзне ничек башлап китәргә? Беренче итеп нинди сорау бирергә? Күз алдыма тәрәзә яңаклары сандугачлы, пыялалары сиксән сигез өлгеле сарай кебек киң, инде оныклары чыр-чу килгән йортта, стан артында безнең якларда гына сакланып калган паласлар асалаучы Гөлзәйнәп җиңги килде.

– Гөлзәйнәп җиңги белән ничегрәк табыштыгыз, Исмәгыйль абзый? Шул хакта сөйләмәссеңме?

– Монысын инде үземә калдыр, – диде ул кырыс кына. – Тапкансың ир-егеттән сорар нәрсә. Кичә ишеттең бит. Язучыга шулары бик җиткән.

Бу хак иде. Язучыга чынлап та шулары артыгы белән җиткәндер. Урынсыз соравым өчен үземне битәрләп, икенчерәк сорау бирергә карар иттем...

– Син авылда өтермәнгә утырган беренче кешедер бит?

Ул миңа усал караш ыргытты.

– Патша заманнары өчен җавап бирмим. Авылыбызга каторжаннар нигез салганын беләсең. Өтермәндә утыручылардан совет заманында миңа билгелеләрдән мин – бишенче. Беренчебез – ат карагы Гобәйдулла, икенчебез – гаиләсе белән кулакка озатылган Сәхап, калган икебез – трахтырисларга өчәр кила он биргәннәре өчен өч ел утырган кладаушик Әмирҗан абзый һәм хисапчы Әүдәгый һәм мин – «Бур Исмәгыйль»... Күрәсең, барыбыз да диярлек, анавы чыпчыклар кебек, корсак коллары...

– Хөкем ничегрәк барды соң? Халык якладымы?

– Нинди яклау ул тагын? Яклау бездә – вак мәсьәлә.

– Нинди мәсьәлә эре була? – дидем мин, аптырап.

– Әнә тегеләр эрерәк... – диде ул, бездән бераз үрдәрәк үзара сугыша-сугыша, чөкер-чөкер килеп туң җиләк чүпләгән чыпчыкларга ымлап. – Мигрантлар. Әфганстаннан килгән «чегәннәр» алар. Кара син ул килмешәкләрне, Кафтау, Һиндекыш таулары артыннан килгәннәр, ә үзләрен шушы Кәркәле тауларының хуҗасы итеп тоялар. Титульный натсия, диләр мәле? Шундый әрсезләр. Менә кем безнең ише җебегәннәргә үрнәк!.. Җирле чыпчык халкы алардан курка, якын да бармый. Сугыш аларны бирегә китерде. Килгән мәлләрендә атыш тавышыннан саңгырау иде, мәхлуклар. Биредә, тынычта, колак барабаннары яңадан ачылды. Брежнев үз заманында безнекеләрне әфганнан табутта гына кайтартса, Горбач андагы армияләребезне уптым-илаһым сөреп кайтарды, рәхмәт төшкере. Ә безгә килгән мигрант чыпчыклар үз илләренә кире китмәделәр. Биредә яңа ватан таптылар. Яшәсеннәр. Безнең татарның исеме генә «тар»дан тора, җисеме чиксез океан аның. Чыпчык та белә: монда, Идел-Уралда, азык очсызгарак төшә... Ватан сугышы чорында да шулай булган иде. Шартлауга кеше түзде, җанвар түзә алмады. Гуртлары белән безгә бүреләр күчеп килде. Туп тавышларыннан башта җанвар, аннан гына кеше кача, малайгынам. Украинадан Владивостокка кадәр урман-яланнарыбыз бүре белән тулды. Бүре тиз үрчи. Алар урамнарыбызда бишәр-алтышарлап гүләйт итеп йөри иде. Сугыштан соң самолёттан кырып бетерделәр. Өязебашта Волков дигән атаклы бүре атучы бар иде. 500 бүре сугып алган өчен аңа Ленин орденын бирделәр. Ул бүрене атмаган, холкын белеп «буйсындырган». Ана бүрене, бугазына очлы казык тыгып туктаткан да, биш-алты баласын күз алдында ияртеп кайткан да киткән. Волков бүредән курыкмаган, чөнки бүре баласын яклап кешегә ташланмый, ди. Тагын бала тудыра. Төлке дә шулай. Синең берәр тапкыр «фәлән-фәләнне бүре ашаган» дигән сафсатаны ишеткәнең бармы? Булмас. Шуңа күрә, без – төркиләр, аңа инде кыргыз-казахы да, чуваш-башкорты да төрекмән-үзбәге дә керә... борынгыдан үзебезнең анабыз итеп Ак Бүрене таныганбыз. Без бүре нәселеннән. Әнә нинди күмәк без – Ак Бүре балалары!.. Бүреләр колхоз фермаларына кереп, иллешәр-алтмышар баш сарыкны буып ташлый, кешеләрнең абзар түбәсеннән төшеп, кәҗә-сарык, хәтта ат-сыер малын да бугазлый иде, каһәрең. Ә менә эт дигәнең кешегә ташлана. Күмәк булсалар, кешене умырып ташларга да күп сорамыйлар...

Исмәгыйль абзый, истәлекләренә чумып, беразга гына тынып торды да яңадан сүзен дәвам итте:

– Ач авылны уратып алган бүреләрнең ничек улаганнарын ишетсәң! Кышкы төндә тышка чыгып, кәкәй иткәндә дә, бүре тавышын тыңлап утыра торганыек. Гүя ач балалар елый!.. Бүре эт кебек өрә белә. Әмма нәзек тавыш белән. Этләргә охшатып өрәләр дә, алдатып, этләрне күтәреп алып китәләр. Алар безнең Кашка дигән этебезне дә йоттылар. Эчләренә кергәнче чинады. Шул үксегән тавышы гына калды бахырның. Бүредән качкан этләр кайчак кешеләрдән ярдәм сорап, ишекләрне дөбердәтә иде, мин сиңа әйтим!.. Бүре Сәйфетдин келәтенә төшкән төндә дә бүреләр шулай улаганнарые... Әфган чыпчыклары да бүре кебек акыллы, тапкыр сугыш чукмарлары. Әнә, җиләк әле таштай каты, алар, пешмәгән дими, корытып бара. Сугыш аларны сугышырга өйрәткән, үз илләрен чит, чит илләрне үзенеке иттергән, Мирас энем. Кызык бит: син әнә теге җан иясен соры сандугач дип уйлыйсың, ә ул – чыпчык!.. Сандугач кебек матур сайрый да. Эскрипкәсе тел очында. Аерма шунда: безнең сандугачлар, рәхмәт әйтеп, ашый-ашый сайрый. Болар ашаганда сайрап вакланмый. Корсак хакына сыер мөгезенә генә түгел, кеше иңенә, коймаклы чәй өстәленә дә кунып сайрый!..Тегеләр пошмасрак булса, хәтта песиләрне дә буалар. Мөгаллиме табылса, кешечә сөйләшә башлаячаклар, күр дә тор. Кичә кибеттән соң зиратка барып ураган идем. Капка каршында үлән кырган үгезнең сыртын чукый, имансыз!..

Исмәгыйль абзый миңа сугыштан качып, көнбатыштан безгә килгән бүреләр, әфган якларыннан килгән чегән чыпчыклар турында тулы бер гыйльми хезмәт язарлык мәгълүмат биреп өлгерде. Мин аңардан миңа сөйләргә теләгән тарихны көттем, ә ул һаман йозаклы калып, чишелеп бармады. Пошаманга төштем. Тегесе вак, монысы вак мәсьәлә. Әңгәмәбез ябышмый иде.

– Син шулай кинәт кенә... ничек сызгыра башладың соң, Исмәгыйль абзый?

– Менә бу сорау, ичмасам! – дип утырган җирендә сикереп куйды ул. – Әллә кайчан бирәләр аны... Мин сиңа шул хакта сөйләргә теләп килгән идем дә!.. Әтеү, әллә ниткән төче хатын-кыз сораулары биреп утырасың...

Ул тагын да бер мизгелгә тын калды. Фикерен туплап булса кирәк, кулындагы нәзек кенә чыбык очы белән алдында яткан каз мамыгын кузгаткалаштырды, тирән итеп сулыш алды һәм сөйли башлады:

– Кинәт кенә дип, дөрес әйтәсең. Кинәт булды шул. Ә бит мин элек болай итеп сызгыра белми идем. Юк, тегеләй... малай-шалай, шпанача сызгырам, әлбәттә. Болай сызгыру... э-э-э, туган, ул икенче – икенче нәрсә. Анда өзелеп-өзелеп өзләргә кирәк. Әмма өтермәндә моңланырга, башкаларны моңландырырга ярамый!.. Анда гел куанып кына торырга кирәк. Ә миннән, куанычтан түгел, сагыштан күкрәк читлеген җимереп, моң чыга!.. Кая куярга?! Җырлый беләм – ярамый, шпанача сызгыруны әйткән дә юк, ярамый тек ярамый. Моңнан кибәм, корыйм. Нишләргә? Өзелеп-өзелеп өзлисем, өзеләсем килә, өзелә алмыйм!.. Шул чакта Ходай миңа ярдәм кулын сузды. Уралда, урманнар аударганда, тынлы музыка кораллары прафисыры Самуил Симанович дигән Житомир ябрәе белән танышкан идем. Җинаяте нәрсә, дисеңме? Сугыштан соң күршесе – икенче бер ябрәй контрабанд алтын белән сату иткән. Үзе ач булган Самуил абзый, имеш, моны белә торып, алтын саткан милләттәшен башкаларга сатмаган. Син кешене башкаларны сатмаган өчен утыртып кара әле!.. Сугыш чорында оккупациягә дә эләгә. Ябрәй немецның кан дошманы булса да, аны үлемнән немец солдаты коткара. «Уходь проч. Неметц отступай, – дигән ул аңа. – Неметц плохой, неметц отшень злой». Дуслашып киттек. Мин аның колагына пышылдап кына җырлыйм. «Татарин – лучшая гармонь», – диде ул миңа. Ябрәйнең аның акылы хәйләсенә тиң. Бөек халык. «Әйдә, мин сине сызгырырга өйрәтәм, – ди бу. – Сызгыру – сәнгатьнең шундый төре, анда җандагы моң, тетрәнеп, тын алышына күчә. Синдә фортедан пианого кадәр барлык штрихлар да көчле чыгачак!» Нәрсәсе штрих, нәрсәсе форте, нәрсәсе пиано икәнен кем белгән инде! Һәм ул мине өйрәтте. Башта үзебезнең «Кара урман»ны, «Уел»ны, «Хафизалам иркәм»не тыңлады, үзе өйрәнде, аннан мине сызгырырга өйрәтте. Бераз соңрак Иоганн Штраусның «Вена урманы әкиятләре»н...

Мин аһ итеп чак урынымнан сикереп тормадым. Авылдашым Исмәгыйль абзыймы, әллә икенче кешеме бу?! Төшемме, өнемме?

– Син Штраусны беләсең?! – Исмәгыйль абзый алтын тапкандай куанып куйды да, аннан үзенә-үзе җавап та бирде. – Шундый да бөек композитор... Композиторлар гаиләсе бар! Атасы да, үзе дә, Иоганның ике бертуганы Йозеф белән Эдуард та композитор булганнар...

– Беләм. Әмма кызыксынганым юк, – дидем мин ялганга кермичә.

– Кызыксын! Үзең вуз бетергәнсеңдер әле...

– Икене.

– Аһ, хәтта икене. Ә Штраусның биографиясен белмисең... Минем үземнең коридорлары белән өч класс. – Ул чынлап та мине ачуланып алды. – Әвстрәкләр алар. Венадан. Ерак бабасы нимескә күчкән ябрәй. Адәм баласы Штраус вальсын белмәсә, ул үлгән, димәк. Мин аның үткәнен яттан беләм, диярлек. Лесоповалдан кайткач, Симанович миңа төрмә китапханәсеннән Штрауслар нәселе турында китап табып бирде...

Исмәгыйль абзый күзләрен челт-челт йомгалап, Штраус «Әкиятләре»нең кечкенә бер өлешен сызгырып та куйды. Мин бу гүзәл вальсны, бу гүзәл серенаданы, әгәр шулай атарга яраса, бу гүзәл опереттаны үз янымда, иңемә кунган сандугачтан ишеткән кебек ишетеп, таң калдым. Бәй, теге көнне чәй артында ишетеп таң калган көем менә нинди көй булган икән! Мин бу үлемсез моңны көннәр-төннәр буе тыңларга әзер һәм һич кенә дә туктамавын тели идем. Әмма ул шып туктады.

– Алай гына, дисеңме? Җаен табып, Симанович башта мине гражданин начальникларга тыңлатты. Наган кобурасы кебек майланып беткән төрмә сакчылары да телсез калды, малайгынам. Йөрәк аларда да бар!.. Менә нишләтә сызгыру, сызгыра белеп сызгырсаң... Һәм алар миңа һәр көнне, кичке аштан соң көненә ярты сәгать башка зэклар өчен дә сызгырырга рөхсәт иттеләр. Мин шундаен да сызгыра башладым, җырның барлыгын да оныттым. Җырга бик күп көч кирәк. Ул моң белән җир сөрү. Сызгыру – моңны тында кайрап ял итү... Ул җиңелрәк. Мин күкрәк җырыннан ваз кичеп, җилгә күчтем дә өзли башладым. Минем моңымнан төрмә халкының кайберләре, моңа кадәр башлары карцердән чыкмаган башкисәрләр дә, ачу-явызлыкларын эчкә йотып, юашлана, нечкәрә, кешеләнә бара иделәр.

Ул, күрәсең, шул көннәрне алдыннан үткәреп, азга гына тынып калды.

Каршыбызда – икедән үрелгән бау кебек сузылып яткан туган авыл урамы, әле кузгалырга гына ниятләп торган печән өсте һәм башка бихисап мәшәкатьләр белән хуҗалары урман-болыннан кайтып кермәгән ихаталарда шылт иткән тавыш та чыкмаган, әле кич булып өлгермәгән, әмма тузан тузгытып, кайтасы мал көтүеннән үзен узып килгән мал исенең танауны кытыклаган бер сихри мизгелендә мин кичәге зэк Исмәгыйль абзый авызыннан Штрауслар гаиләсе турында хикмәтле хикәят тыңлый идем... Шаклар катарсың!..

– Әкәмәт аларның тарихы!.. Гаилә башлыгы Давид Штраус, Австрия патшасының скрипкачысы һәм дирижёры була. Үз гомерендә ике йөз илле вальс, безнеңчә әйткәндә, парлы бию көйләре язган. Әтисе даһи, әмма баласы аңардан күпкә даһирак булып чыга: бөтен дөньяга танылган иң атаклы «Вена урманнары»н Давид абзый түгел, ә менә шушы улы Иоганн язган, малайгынам!.. Ата улыннан гомер буе көнләшеп яши. Мин укыган теге китапта үз баласыннан шулкадәр көнләшкән, баласы белән шулкадәр ярышкан ата кешелек тарихында булмаган, дип язылган иде. Бу кадәр көнчел күбәләк хәтта безнең кебек вак көнчел татарда да очрамый. Штраусларның гаилә кәмитенең барлык сере менә шунда күмелгән дә инде!.. Австриянең иң бөек композиторы, вальслар атасы данына ирешү хакына хыялланып җиңеләйгән ата улының дистәләгән вальслары, «Гүзәл Дунай буенда», «Ярканат», «Чегән бароны» сымак атаклы оперетталарын инкяр итеп, һәр әсәренә таяк тыгарга тырыша. Шундый тамашаны күз алдыңа китерә аласыңмы: тумышыннан аксөяк булмаса да, аксөякләр оркестрында дирижёр булган музыкант улына карата тыеп торалмаслык көнчелеген сарай аксөякләренә хас нечкәлек – башына калфаклар, бәби итәкле күлмәкләр киеп, ләззәт белән, җиренә җиткереп, тормышка ашырган!

Әтисе балачагында аңардан сәүдәгәр ясарга теләп, сәүдә мәктәбенә бирә, кичләрен таяк белән кыйный-кыйный, гел берүк күләмдәге акчаны саната, ә ул башбаштакланып, әнисе ярдәме белән музыкага тартыла. Атасы ихтыярына каршы барып, әнисе кул астында музыкаль белем алганнан соң, дирижёрлыкка гариза биргәч, өлкән Штраус бу гаризаны ертып ташлый...

Имәнлек, Сәнкә урманнары өстендә кичке шәфәкъ ялкыны тирбәлә, һәр нәрсә яктылыктан чыгып күләгәгә, күләгәдән чыгып, яктылыкка керә, шулай сиздермичә генә урыннарын алмаша башлаган гаҗәеп мәл иде. Тирәбездә өерелгән әфган чыпчыкларына ымлап:

– Әнә, күрдеңме? Боларга боламыкны өеңдә бутап, үзең белән йөртергә кирәк. Югыйсә, өстеңнән дә төшмиләр. Көш-көш-шү! – диде ул кулындагы чыбыгы белән тирә-ягына кизәнде. – Сөйләргә бирми, биглыйлар... Кайда туктаганием әле?

– Гаризасын ертып ташлый...

– Әйе. Давид Штраусның ярлы, ачлык-ялангачлыктан чыга алмаган гаиләсе ел саен фатир алыштыра. Хатыны иренә яңа фатирга күчкән саен бер малай бүләк итә. Алар һич тә ярлыбыз дип тормыйлар, юкны-барны уйламыйлар, туйганчы уйныйлар: ун фатир алмашканчы балаларның саны унга тула да куя. Яңа бала туу белән Вена «Штраусларда тагын малай!» дип барабан кага торган булган. Безнең бүгенге бер иркәби бала үстерүдән ары узмаган яшь ата-аналарыбызга нинди матур үрнәк, әйеме? Музыкадан башка бернәрсә белән кызыксынмаган өлкән Штраус гаилә эшенә кысылмый, бала тәрбияләүнең нәрсә икәнен дә белми. Ул гынамы? Давид абзый бик тә хатын-кызга хирыс була. Берсен дә чираттан үткәрми. Шуңа күрә нәүбәттәге яңа фатирга күчкәч, ул аның хуҗабикәсе белән мавыга һәм, теге хатынын аерып, яңа хатынга өйләнеп, монысыннан да җиде малай ясауга ирешә! Ышанасыңмы, җиде!.. Кая бездә хәзер шундый текә холыклы җегетләр?! Тәрбияләрендә катнашып, үрнәк ата булмаса да, ул үзенең ике хатыннан туган унҗиде ир бала атасы булганлыгын яшерми, киресенчә, моның белән горурланып, масаеп яши. Ха-ха-ха! – Исмәгыйль абзый беренче тапкыр шулай дөньясын онытып көлде. – Болар гына дисеңме? Беренче, икенче хатынын, аңардан туган унҗиде баланы мәхрүм итеп, ул үзенең барлык тапкан малын, мөлкәтен Эмилия Трампуш дигән сөяркәсенә калдыра. Менә шушы шартларда әнисенә һәм үзенә күпме газаплар күрсәткән әтисенә үч итеп, Иоганн Аллаһ каршында әтисеннән дә яхшырак композитор, вальслар, оперетталар остасы, әтисеннән дә нечкәрәк дирижёр булырга ант итә. Балаларыннан аерылмаган атасы исә, аны яраткан һөнәреннән тыеп, эрзин шомполлар белән кыйный, оркестрдан китәргә мәҗбүр булгач, үз урынына улын алдыртмас өчен ул ниләр генә эшләми!

Иоганн кыска гына вакытта патша оркестрының иң атаклы музыкантына әверелә. Әмма аны баш дирижёрлыкка якын да җибәрмиләр. Әтисенә охшап, ниятен ике уйлап тормастан тормышка ашырган Иоганн, үзенә карата мондый битарафлыкка чыдый алмыйча, үпкәләп, Питырбурга дип юлга чыга. Аны Рәсәй императоры бик зур акча түгеп оркестр җитәкчесе итеп яллаган була. Питырбурда Ольга дигән аксөяк кызга гашыйк була, аның кулын сорый, әмма ата-аналары Иоганның кара нәселдән булуын искә алып, кызларының нәфис кулларын аңа тоттырып та карамыйлар. Урыс императорының ихтирамыннан файдаланып, туганнарын Питырбурга чакырта. Алар да бик тырышып музыка язсалар да, «Вена урманнары әкиятләре»н, «Чегән барун»нарын язган агалары бөек композитор Иоганн Штраусны уздыра алмыйлар. Холкы белән ата баласы булган Иоганн ундүрт Питырбур аксөягенең ундүрт булачак кәләшенә күз кыса, әмма уңышка ирешә алмый. Яна-яна йөрәге көлгә калган Иоганн Венасына кайта. Аптырагач, ул үзеннән җиде яшькә зур, җиде сөяркәсеннән җиде баласы булган Гертрудасына килеп каба. Һәм – үз бәхетенә!.. Гертруда җиде баласын җәһәт кенә җиде атасына таратып, Иоганнга кияүгә чыга. Ха-ха-ха! Нигә көлмисең, Мирас энем? Көл! Кызык бит! – Ул минем касыкка төртеп алгач, без икәүләп көлеп куйдык. – Син Хафизә, дисең. Штраус ундүрт кәләш белән идарә иткәндә, мин бер Хафизә белән идарә итә алмадым! Бәлки, миңа башта Штраус кебек падишаһ оркестры белән идарә итәргә кирәк булгандыр, ә? Ничек кенә булмасын, биш яшькә зур Хафизәне үземә өйләндерергә насыйп итмәде!.. Аһ, чибәр, аһ, акылсыз наян иде ул!..

Гертруда аны бик ярата һәм Иоганны сигезенче баласы кебек тәрбияли, чын-чынлап анасы, илһамчысы, концертларын оештыручы да була. Ялгышмасам, 1887 елда Гертруда инде үсеп җиткән бер баласыннан хат ала, шул хатны укыганда, йөрәге ярылып үлә. Аның ни сәбәпле үлгәнен әлегә кадәр белмиләр...

Авыл очыннан Өязе үзәннәренә кичке салкынлык вәгъдә итеп, тузан күтәрелде. Тирә-якны мал мөгрәгән, тамакларына кайнар тузан капланып төчкергән мал тавышлары басты. Әлегә энә сапларлык дәрәҗәдә якты, әмма күзләрне бәйли башлап, көтү төшә иде...

– Бу үлем Иоганны зур кайгыга сала. Ул, Венаның иң атаклы композиторы һәм иң бай кешесе, кайгысыннан нишләргә белмичә, ашык-пошык Анжелика дигән карт кызга өйләнә. Әмма Анжелика инде бу чорларда ирлеген югалта башлаган композитор белән ястык уртаклап азапланмый, аны ташлап китә һәм икенче ир белән яши башлый. Озак та үтми, Иоганн үзе кебек Штраус фамилиясен йөрткән тол хатын белән кушыла. Ул аңардан бик тә уңа һәм 1899 елда аның кулында җан бирә. Беләсеңме, үз гомерендә күпме әсәр язган ул? Мин боларны да яттан беләм: 170 вальс, 117 полька, 73 кадриль, 43 марш, 31 мазурка, 16 оперетта! Менә кем ул мин сызгырырга яраткан «Вена урманнары»ның иҗатчысы Иоганн Штраус!.. Композиторны барлык Вена җирли. Җеназада аягында басып тора һәм йөри алган һәр кеше катнаша...

Исмәгыйль абзый бик дулкынланган иде. Ул Өязе елгасы буйлап якыная килгән мал тавышына колагын салып, тын калды. Гүя ул Штраус биеклегеннән чынбарлыкка кайта алмыйча газаплана иде. Аның тавышы утырды. Мизгел үттеме-юкмы, ул бөтенләй икенче аһәң, икенче, ничектер карлыккан тавыш белән сөйли башлады.

– Мин үзем, кеше буларак, Иоганн Штраусның тәрбиялелеге, кешелеклелегенә таңнар калам. Бер караганда, ул үзләренә күпме зыян китергән әтисен гомерлек дошман итеп күрергә тиеш иде бит ул. Әмма – юк! Шау-гөрле тормышта иркен тәгәрәп яшәгән атасы нибары кырык биш яшендә үлеп киткәч, Иоганн, өлкән бала буларак, әтисен зурлап күмүне оештыра, аның кабере... барлык Вена халкы алдында эскрипкәдә Моцартның «Реквием»ын уйный. Ата хакы!.. Тәңре хакы!.. Аның барлык әсәрләрен туплап, китап итеп чыгара. Атасы истәлегенә... тарихта кабатланышы булмаган мең кешелек оркестрның дирижёры сыйфатында шул ук «Реквием»не башкара! Күз алдыңа китерәсеңме – мең кешелек оркестр! – Ул сулкылдап, үксегәндәй итте. – Мин, менә син, Мирас туган, хәерчелеккә төшерелгән ятимнәр, Иоганн кебек шулкадәр атаклы, шулкадәр бай булган булсак, күкләрдән төшеп, үзебезне рәнҗеткән атабыз алдында Иоганн шикелле шушындый киң күңеллелекне, батырлыкны кыла алган булыр идек микән, ә?.. Белмим!.. – Аның күңеле йомшарды. Ул читкә карап куйды. Исмәгыйль абзый Зөбәер уйсулыгында Штраус рәвешенә кереп, яшен эчкә йотып елый, аны күрсәтмәскә тырышып сыктый иде. – Минем әткәй сугышның азагында... нәкъ әнә шул Вена өчен сугышларда һәлак булды. Әгәр мин Веналарга барып, аның каберен таба алсам, бу изге тупрак өеме алдында нишләр идем икән?! Юк, мин, Өязенең... эскрипкәсез-гармунсыз, мандолинасыз калган татар авылының баласы, барлык көчемне туплап, миңа гомер бүләк иткән атам кабере каршында Иоганн Штраусның «Вена урманы әкиятләре»н, татарның «Кара урман», «Уел»ларын сызгырган булыр идем!.. Ишетсен әткәем-бәгърем, аның ятим улы исән!.. Туган моңы исән!..

– Германиягә Гитлер килгәч, барлык нимесләрнең кан чисталыгын тикшерәләр, – дип дәвам итте хикәятенең азагын Исмәгыйль абзый. – Кабахәтлек, әлбәттә. Милләтне милләттән өстен кую чирен әйтәм. Үзең беләсең, тиле бәрән орлыгы ашап котырып, татардан башкорт ясарга омтылу күренешләре безнең илләрдә дә булып алды бит... – дип уфтанды ул. – Әмма барып чыкмады. Эрәзве мөмкин? Мин берүзем – берьюлы татар да, башкорт та! Ябрәйлеге аркасында бөек Мендельсон тыелган илдә гитлерчылар бабалары Венгриядән Австриягә качкан ябрәй Штрауслар белән нишләргә белмиләр. Байтак баш ватканнан соң, нимес халкын Штрауссыз да калдырмас өчен, милләтен вакытлыча «нимес» дип язып торалар. Йә, әйт, бүген Штраусның кайсы милләттән булуын берәр адәм заты таләп итәме? Юк, итми. Ул Штраусның музыкасын сорый!.. Безнең кебек!..

Һәм без моңа кадәр «Шадра Исмәгыйль», «Бур Исмәгыйль», «Өтөрмә Исмәгыйль» дип кенә белгән Исмәгыйль абзый, туган авылының тау битләвендәге уйсулыкта җир йөзенең иң атаклы музыканты турында озын хикәятен тәмамлап, талгын җилдә җыерылган су өсте сымак итеп, иреннәрен бөрештерде һәм Штраусның «Вена урманы әкиятләре»н сызгырып җибәрде. Ул берьюлы тальян да, аккордеон да, баян да, эскрипкә дә, флейта да, мандолина да иде. Кичке һава тетрәнгәндәй итте. Сөт белән тулышудан җәядәй киерелгән имчәкләреннән юл читендәге үләннәргә сөт чәптереп килгән малдан аңкыган җылы сөт тәме, җылы мал исе шушы моң белән кушылып, тирә-якка мәңге үлемсез яшәү чынбарлыгын бүләк итә иде. Штраус үлемсез, аның «Әкиятләр»е үлемсез, хәтта андагы гүзәллек, андагы дәһшәт, андагы серне гади авылдашларыма тирән итеп ачып сала алган Исмәгыйль абзый үзе дә үлемсез иде. Йөрәкләргә үтеп, еракларга китеп, ул нәкъ безнеңчә, татарча моңлана, чәчкәләнә, сибелә, эркелә, куана, сагышлана. Үтә дә милли гамьле, бәгыребездә кайнап, җаны-тәне белән кан-карындаш булган, икенче караганда, бөтенләй чит сагыш, чит мәкам, ят сөяк, алман-ярман гаммаларын искә төшергән бу көй тургай кебек күктә асылынып әйләнә-әйләнә дә, таш сыман түбәнгә атылып, югалып тора, сүлпәнәеп-көчәеп ала, аннан тагын килеп чыгып, талпына-талпына күккә күтәрелә. Аның «пиано» дигәннәре кайда башлана да, «форте» дигәннәре кайда тәмамлана икән? Биредә нинди «штрих»лар минеке дә, нинди крещендо, стакатолар, легатолар читнеке икән? Юк, алар барысы да минеке иде! Мин аларны беркайчан да беркемгә бирмәдем, бирми һәм беркайчан да бирмәячәк идем. Әнә ул шагыйрәнә Өязе-Дим буйлары, миннән кул сузымында булган Ырымбур далаларыннан яңадан диңгез киңлекләренә чыга, туйганчы сулыш ала, салмаклана, андагы тирән аһәң, андагы нәфислек, ирлек-хөрлек, үзәкләрне сыздырып төшкән нечкә мәкам – фальцетка калып, адәм баласына иң кирәк булган шифага әверелә...

Мин Исмәгыйль абзыйга карадым. Һәм танымадым. Ул канатланып яшәргән, йөзендә караеп нокталанган шадралары, тирән сызыклары югалган, чырае күкләрдән төшкән илһам белән яктырган. Ул кичәге Исмәгыйль түгел, бүген туган, моңа кадәр була алмаган, башкалар ярдәме белән аңлау-фикердәшлек табып, үткәндәге сагыш-борчылуларыннан арынган-бушанган искитмәле Исмәгыйль иде...

Мин горур һәм чиксез шат идем. Мин ишеткән бу көй, башка бер генә әсәрне дә кабатламастан, адәм баласының берьюлы тал-тирәк түрендәге сары сандугач, күкләргә эленеп, көмеш моңнар койган соры тургай, оясының ак баскычыннан энҗеләр койган кара сыерчык булып сайрый алуын раслаган илаһи бер манзара иде.

Ә Исмәгыйль җир йөзендә иң матур кеше иде.

Ул туктады. Без икебез дә моңнан хәлсез идек.

Сәнкә урманнары өстендәге ялкынлы кояш инде батып бара икән.

Без Суфиян тыкрыгы буйлап кайтырга юнәлдек.

Автор: Айдар Хәлим. 

Чыганак: "Казан утлары".